State Machine Diagram
Sơ đồ UML mô tả vòng đời của một đối tượng: nó có những trạng thái nào, sự kiện nào làm nó chuyển trạng thái, và chuyển nào bị cấm. Rất hợp với đơn hàng và hồ sơ nhiều bước duyệt.
Định nghĩa
Đơn hàng có bao nhiêu trạng thái? Hỏi ba người trong team sẽ ra ba con số. Hỏi thêm "đơn đã huỷ có quay lại được không" thì bắt đầu có tiếng thở dài. Đó chính là lúc cần vẽ.
Sơ đồ này trả lời ba câu: đối tượng có những trạng thái nào, sự kiện nào làm nó chuyển, và chuyển nào không được phép xảy ra.
Ký hiệu và cách ghi
Chấm đen là điểm khởi tạo, hình chữ nhật bo góc là một trạng thái, chấm có vòng ngoài là kết thúc vòng đời. Nhãn trên mũi tên viết theo dạng sự kiện [điều kiện] / hành động, ví dụ Duyệt [điểm >= 600] / gửi thông báo. Trạng thái có thể có entry và exit action, và có thể lồng trạng thái con nếu vòng đời phức tạp.
Một trạng thái phải là chỗ đối tượng đứng yên chờ chuyện gì đó xảy ra. "Đang gửi email" thường không phải trạng thái, nó là một hành động.
Ví dụ thực tế
Hồ sơ vay tín chấp ở một công ty tài chính tiêu dùng. Vòng đời: Nháp → Đã nộp → Đang thẩm định → Duyệt hoặc Từ chối → Đã giải ngân → Đóng. Từ Đang thẩm định có nhánh vòng lại qua Yêu cầu bổ sung. Huỷ được phép xảy ra từ bốn trạng thái đầu nhưng không được phép sau khi đã giải ngân.
Chín trạng thái, vẽ trong 40 phút, giải quyết một tranh cãi kéo dài ba tuần: hồ sơ bị từ chối có mở lại được không. Câu trả lời chốt trong mười phút vì có hình để chỉ tay vào, thay vì mỗi người mô tả bằng lời một kiểu.
Ma trận trạng thái cho QC
Vẽ xong nên kèm một bảng trạng thái nhân sự kiện, đánh dấu ô nào hợp lệ. QC lấy đúng bảng đó viết ca kiểm thử cho các chuyển trạng thái không hợp lệ, nhóm lỗi hay bị bỏ sót nhất khi chỉ test theo happy path.
| Trạng thái \ Sự kiện | Nộp | Duyệt | Huỷ | Giải ngân |
|---|---|---|---|---|
| Nháp | Có | Không | Có | Không |
| Đang thẩm định | Không | Có | Có | Không |
| Duyệt | Không | Không | Có | Có |
| Đã giải ngân | Không | Không | Không | Không |
Bảng này còn là đầu vào cho phần phân quyền: ai được bấm nút gì ở trạng thái nào.
Khi nào cần vẽ
Đối tượng có từ bốn trạng thái trở lên. Hoặc quyền thao tác thay đổi theo trạng thái. Hoặc có SLA gắn với trạng thái (hồ sơ nằm ở Đang thẩm định quá 48 giờ thì cảnh báo). Còn đối tượng chỉ có Bật và Tắt thì viết một dòng là xong.
Lỗi hay gặp
- Nhầm trạng thái với bước quy trình. Bước là việc đang làm, trạng thái là chỗ đứng chờ.
- Không ghi sự kiện trên mũi tên, chỉ vẽ mũi tên trơn. Đọc xong không biết ai hoặc cái gì làm nó chuyển.
- Bỏ quên các nhánh huỷ, hết hạn, hệ thống tự chuyển lúc nửa đêm.
- Đẻ ra trạng thái "Khác" cho gọn. Đến lúc cần đếm xem có bao nhiêu hồ sơ đang treo thì cái ô đó chiếm một phần ba, và không ai dám nói chắc trong đó gồm những gì.
Trước khi vẽ, hỏi phía nghiệp vụ đúng một câu: hồ sơ ở trạng thái này thì ai được sửa. Trả lời được là sơ đồ tự thành hình.
